Ο θάνατος για πολλούς ανθρώπους μοιάζει με μια απόλυτη σιωπή· για κάποιους ασθενείς όμως, αποτελεί την αρχή μιας εμπειρίας που αμφισβητεί τα όρια της επιστήμης και της πίστης.
Από μια νοσηλεύτρια που βλέπει το ίδιο της το σώμα από ψηλά, μέχρι ερευνητές που «μετράνε» τι συμβαίνει στον εγκέφαλο όταν η καρδιά σταματά, οι λεγόμενες επιθανάτιες εμπειρίες τροφοδοτούν μια έντονη διαμάχη: είναι παράθυρο σε μια μορφή μετά τον θάνατο ή απλώς το τελευταίο «ηλεκτρικό ξέσπασμα» ενός ετοιμοθάνατου εγκεφάλου;
Όταν ο ασθενής «βλέπει» τον θάνατο από ψηλά
Η 37χρονη νοσηλεύτρια και μητέρα έξι παιδιών, Μιάσα Γκίλιαμ-Ελ, κατέρρευσε έξω από το σπίτι της, λίγες ημέρες μετά τον τοκετό, λόγω μιας σπάνιας καρδιοπάθειας της περιγεννητικής περιόδου που εξασθενεί τον καρδιακό μυ και μπορεί να οδηγήσει σε καρδιακή ανεπάρκεια και θάνατο. Καθώς οι γιατροί τη διασωλήνωναν και παρακολουθούσαν την καρδιά της να «ισιώνει» στο μόνιτορ, η ίδια περιγράφει ότι βγήκε από το σώμα της, παρατηρώντας τους από ψηλά να κάνουν θωρακικές συμπιέσεις και να προσπαθούν να τη σώσουν.
Στη συνέχεια, «μεταφέρθηκε», όπως λέει, σε ένα σκοτεινό, γαλήνιο τούνελ, κρατώντας κάποιον από το χέρι, ενώ στο μυαλό της αντηχούσε το βιβλικό «ἐὰν γὰρ καὶ πορευθῶ ἐν μέσῳ σκιᾶς θανάτου…». Η επιθανάτια εμπειρία της τελείωσε όταν μια δυνατή φωνή της είπε «Όχι ακόμη», πριν νιώσει ότι επιστρέφει στο σώμα της, ξυπνώντας σε ένα εκτυφλωτικά φωτεινό δωμάτιο νοσοκομείου, φοβούμενη ότι κανείς δεν θα πιστέψει όσα έζησε ως ασθενής.
Θάνατος, ασθενής και ο εγκέφαλος στο «κόκκινο»
Τέτοιες μαρτυρίες έχουν καταγραφεί εδώ και περισσότερο από έναν αιώνα, από ορειβάτες που γλίτωσαν στο παρά πέντε μέχρι σύγχρονους ασθενείς σε μονάδες εντατικής θεραπείας. Πρόσφατα, μια διεθνής ομάδα επιστημόνων συγκέντρωσε περίπου 300 μελέτες και πρότεινε ένα νέο μοντέλο, με την ονομασία NEPTUNE, το οποίο επιχειρεί να εξηγήσει τις επιθανάτιες εμπειρίες μέσα από συγκεκριμένες μεταβολές στον εγκέφαλο, όπως η πτώση του οξυγόνου, η αύξηση του διοξειδίου του άνθρακα και οι εκρήξεις ηλεκτρικής δραστηριότητας κατά και μετά την καρδιακή ανακοπή.
Οι ερευνητές συνδέουν κλασικά στοιχεία –όπως έξοδο από το σώμα, αίσθηση τούνελ με φως και βαθιά γαλήνη– με περιοχές όπως η κροταφοβρεγματική συμβολή, που επεξεργάζεται τις αισθήσεις και ξεχωρίζει το «εγώ» από το περιβάλλον, και με νευροχημικά συστήματα που ρυθμίζουν διάθεση, ύπνο και μάθηση. Μελέτες έχουν δείξει ότι ηλεκτρικός ερεθισμός της συγκεκριμένης περιοχής μπορεί να προκαλέσει ψευδαίσθηση αποχώρησης από το σώμα, κάτι που ενισχύει την ιδέα ότι ο εγκέφαλος ενός ασθενή κοντά στον θάνατο μπορεί να γεννήσει έντονες, «υπερπραγματικές» εμπειρίες.
Όταν ο ασθενής αμφισβητεί τη «σιαμαία» σχέση θανάτου – εγκεφάλου
Η θεωρία NEPTUNE όμως έχει συναντήσει σθεναρή κριτική, ιδίως από ερευνητές της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου της Βιρτζίνια, που υποστηρίζουν ότι ορισμένα στοιχεία δεν μπορούν να εξηγηθούν μόνο με βάση τη φυσιολογία του εγκεφάλου. Επισημαίνουν ότι οι ψευδαισθήσεις που προκαλούνται τεχνητά με ηλεκτρικό ερεθισμό ελάχιστα θυμίζουν τις λεπτομερείς «συναντήσεις» με νεκρούς συγγενείς που περιγράφουν πολλοί ασθενείς, όπου οι μορφές αυτές λέγεται ότι μπορούν να ιδωθούν, να ακουστούν ή ακόμα και να «αισθανθούν» με όλες τις αισθήσεις.
Παράλληλα, κατηγορούν τους υποστηρικτές του μοντέλου ότι απορρίπτουν ή αγνοούν μαρτυρίες στις οποίες επιβεβαιώνεται από το νοσηλευτικό προσωπικό η ακρίβεια λεπτομερειών που ο ασθενής δεν θα μπορούσε, θεωρητικά, να έχει αντιληφθεί σε κατάσταση κλινικού θανάτου. Για τους επικριτές, κάθε νέα θεωρία πρέπει να αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο και άλλων, ακόμη άγνωστων ή δύσκολα μετρήσιμων παραγόντων, χωρίς να περιορίζει εξαρχής τη συζήτηση σε ό,τι μπορεί μόνο να «δει» ένα ηλεκτροεγκεφαλογράφημα.
Ο θάνατος ως αρχή μιας νέας έρευνας
Πέρα από τη φιλοσοφική διάσταση, η διαμάχη έχει και πρακτική σημασία για το πώς η ιατρική αντιμετωπίζει τον ασθενή που επέστρεψε από το κατώφλι του θανάτου. Έρευνες δείχνουν ότι ένα σημαντικό ποσοστό επιθανάτιων εμπειριών προκαλείται από καρδιακές ανακοπές, παρατεταμένη νοσηλεία σε ΜΕΘ, τραυματικές εγκεφαλικές κακώσεις, ηλεκτροπληξία, πνιγμό ή επιπλοκές στον τοκετό, με πολλούς επιζώντες να δηλώνουν ότι η εμπειρία άλλαξε τη ζωή τους, μειώνοντας τον φόβο του θανάτου και αυξάνοντας την πνευματικότητά τους και την ενσυναίσθηση προς τους άλλους, σύμφωνα με τη Washington Post.
Νέα, προοπτικά πρωτόκολλα σε νοσοκομεία της Ευρώπης προσπαθούν να καταγράψουν σε «πραγματικό χρόνο» τι συμβαίνει στον εγκέφαλο –με βίντεο και ηλεκτροεγκεφαλογράφημα από τη στιγμή που ο ασθενής μπαίνει στην αίθουσα ανάνηψης– ώστε να συνδεθούν οι υποκειμενικές αφηγήσεις με αντικειμενικά βιολογικά δεδομένα. Ακόμη κι αν τα στοιχεία δεν δώσουν οριστική απάντηση στο αν υπάρχει ζωή μετά τον θάνατο, ήδη αναγκάζουν την επιστήμη να κοιτάξει πιο προσεκτικά εκεί όπου συναντιούνται η φυσιολογία, η συνείδηση και η ελπίδα.